Pavlov đã thí nghiệm gây bệnh tâm căn trên động vật, ông lý giải rằng rối loạn tâm căn là hậu quả của việc quá căng thẳng trong quá trình hưng phấn hay ức chế hoặc di chuyển quá mức giữa hai quá trình đó do những tác nhân kích thích từ bên ngoài.
Theo học thuyết về tập nhiễm xã hội, đặc biệt là điều kiện hóa thực thi của Skinner: Sự lựa chọn đáp ứng nhờ vào sự củng cố. Dựa trên lý thuyết này nhiều tác giả trong đó có Masserman và Wolpe đã tiến hành các nghiên cứu tâm căn thực nghiệm. Trong thực nghiệm về Khử điều kiện ức chế Wolpe (1952) đã sử dụng mèo để làm thí nghiệm:
Dùng một chuồng hẹp để nhốt mèo cho đến khi mèo quen với chuồng, dùng kích thích điện trong vòng hai giây (dòng điện vô hại) đã gây cho mèo hiện tượng lo âu với nhiều triệu chứng thần kinh thực vật. Hiện tượng này biến mất khi ngừng kích thích. Tiến hành lặp đi lặp lại nhiều lần tạo nên phản ứng sợ hãi với cường độ tăng dần. Sau khi ngưng kích thích điện, đặt mèo vào bất cứ chuồng nào mèo cũng vẫn phản ứng sợ hãi (cơ chế khái quát hóa kích thích ban đầu). Sự sợ hãi đã ức chế khả năng thích nghi của mèo. Để mèo đói trong vòng 24 tiếng, khi đặt thức ăn vào chuồng mèo vẫn không ăn.
Thuyết hành vi đã sớm nhấn mạnh rằng cách thức bộ não thiết lập mối liên hệ dựa trên sự phản ứng với môi trường tác động vào tạo nên tâm lý hay các rối loạn tâm căn. Pavlov cũng cho rằng có mối liên quan giữa các bệnh tâm căn với loại hình thần kinh hay loại nhân cách như: tâm căn suy nhược tương ứng với loại hình thần kinh trung gian, tâm căn hysterial tương ứng với loại hình thần kinh nghệ sĩ, tâm căn suy nhược tâm thần tương ứng với loại hình thần kinh lý trí.
Có nhiều hơn việc tương tác của kích thích và phản ứng: Nó liên quan đến cách thức chúng ta phản ảnh và cách thức chúng ta khái quát hóa vấn đề như thế nào. Chúng ta luôn khái quát hóa vấn đề từ chính kinh nghiệm theo cách có ích là cho phép chúng ta dự đoán những gì có thể sắp xảy ra.
Việc học hỏi theo cảm xúc cũng tương tự như vậy, một đứa trẻ bị bỏ rơi hoặc bị lạm dụng có lẽ phát sinh ra các lý thuyết khái quát hóa một cách bản năng hoặc thậm chí đưa ra kết luận khó khăn và chắc chắn về bản thân và thế giới xung quanh nó. Ví dụ: “Em bị cư xử như vậy bởi vì em là đứa tồi tệ”, hay “Đừng chơi với tôi, vì tôi là đứa luôn mang xui xẻo đến cho mọi người” hoặc “Có thể anh ấy sẽ bỏ rơi em như những người khác”. Từ những kinh nghiệm thời thơ ấu từ những gì đã xảy ra với mình mà các em đã dẫn đến việc cho rằng: “Mình là đứa tồi tệ”, “mình luôn mang xui xẻo cho người khác” hay đã tạo nên niềm tin rằng mình có thể sẽ bị bỏ rơi.
Trường hợp An: “Có thể anh ấy sẽ bỏ rơi em như những người khác”.
Khi em còn nhỏ ba là người hay đưa em đến trường, có lần ba đưa em đi, ba quên đón em, em chờ mãi chờ mãi không thấy ba đâu, sau đó em đi bộ về nhà. Về tới nhà ba mẹ lại cãi nhau vì em, sau đó ba giao hẳn công việc đón em cho mẹ, mẹ có lúc nhớ đón em, có lúc lại quên do bận việc, em lại thui thủi đi bộ về, nhà rất xa em không dám hỏi hay điện thoại xe ôm vì em không biết có chuyện gì, ngộ nhỡ có chuyện gì thì ba mẹ em lại cãi nhau. Năm em 13 tuổi, em có cảm tình với thầy giáo, thầy hẹn với em, bảo em đợi thầy ở bến xe buýt, thầy sẽ ra gặp em, nói chuyện với em, em đợi mãi, đợi mãi nhưng không thấy thầy đâu, nhiều chuyến xe buýt chạy qua em cũng không thấy bóng dáng của thầy. Em đợi thầy đến chiều tối rồi lê bước về nhà. Giờ đây em quen anh ấy, em rất mong anh, mong anh nếu có đi công tác hay đi đâu xa thì nhắn tin cho em, điện thoại cho em. Đã gần hai tuần nay rồi em nhắn tin cho anh không được, anh cũng không email cho em, mặc dù biết là anh đi công tác xa, khi về anh sẽ nhắn cho em, nhưng sao em thấy hoang mang lo lắng quá! Có khi nào anh sẽ bỏ rơi em như những người khác không?
Ba mẹ, thầy cô là những người rất gần gũi với An, những người quan trọng và là người chăm sóc khi còn thơ bé. Từ những trải nghiệm của việc ba quên không đón, mẹ quên không đón, thầy hẹn rồi thất hứa, đã làm cho em tin rằng những ngưới thân của mình “bỏ rơi mình”. Đến khi đã trưởng thành, đã có hiểu biết nhưng niềm tin đó vẫn mạnh mẽ và tồn tại trong em, chỉ cần có sự kiện xúc tác thì niềm tin đó sẽ bùng nổ ra.
Trường hợp Bình: “Đàn ông không đáng tin”.
Em và H là đôi bạn rãt thân, thân nhau từ năm cấp 2 rồi trở thành người yêu của nhau vào cuối năm cấp 3, vào đại học tình cảm trở nên nhạt dần, em có cảm giác như rồi H sẽ có một người yêu khác. Tại sao vậy? Đã có người yêu khác rồi sao cứ dính đến em, em biết bạn có người con gái khác nhưng lại dấu em, nhưng bạn bè của em đã cho em biết điều đó. Chị biết không tình cảm của hai đứa không còn như xưa nữa, bạn lạnh nhạt như thế nào đó, em có phản ứng gì thì phản ứng, còn bạn thì cứ im lặng. Em tức lắm! Đàn ông là vậy sao? Bạn em nói đàn ông không đáng tin, ba em, b..a… e..m bỏ mẹ em đi từ khi em còn nhỏ, mẹ em ở vậy nuôi em tới bây giờ, mẹ cũng không dám đi bước nữa vì mẹ sợ em khổ, sao khi yêu người ta có thể nói lời ngon ngọt, hứa hẹn đủ thứ rồi lại quen người khác, rồi nhẫn tâm bỏ đi hả chị?
Dựa trên kinh nghiệm đổ vỡ của mối tình đầu, kinh nghiệm của bạn gái và chứng kiến sự đau khổ của mẹ khi phải nuôi em một mình, Bình đưa ra nhận định khái quát rằng: “Đàn ông không đáng tin”.
Trường hợp Cúc: “Đừng chơi với tôi, vì tôi là đứa luôn mang xui xẻo đến cho mọi người”.
Hôm qua em đi chơi với mấy đứa bạn, đi ra khỏi nhà thì trời đổ mưa, đi đến rạp hát A thì rạp A hết vé, đi đến Lotte thì cũng hết vé, em thấy mình là người xui xẻo, luôn mang đến chuyện xui cho mọi người, em buồn lắm, giá như không có em thì các bạn có thể may mắn hơn, mọi người sẽ không bị mất vui, có khi các bạn không chơi với em lại tốt hơn, em muốn nói với các bạn là: “Đừng chơi với tôi, vì tôi là đứa luôn mang xui xẻo đến cho mọi người”.
Từ chuyện không may mắn nào đó mà Cúc dẫn đến niềm tin và tuyên bố rằng em chính là nguyên nhân mang đến xui xẻo cho người khác, tuyên bố này làm hạn chế khả năng bản thân, cho rằng mình là người có lỗi mặc dù điều đó không liên quan gì đến Cúc.
Tôi muốn dừng lại ở đây để bàn một chút để có cái nhìn sâu hơn về nội tâm và những khó khăn cảm xúc mà Cúc đã trải qua. Điều gì làm cho em tin rằng: “Em là người mang đến sự xui xẻo cho người khác”? Điều gì làm cho em đỗ lỗi cho bản thân mình mặc dù những việc xảy ra có thể không liên quan gì đến em như việc em đi ra khỏi nhà thì trời mưa. Liệu trong thời gian đó em không đi ra khỏi nhà thì trời có mưa không? Liệu em không đi đến rạp hát A hay đến Lotte vào thời gian trên thì rạp hát A hay Lotte có hết vé không?
Vấn đề hiện tại mà Cúc chia sẻ ở trên là bề nổi của một tảng băng, còn phần chìm của nó chính là niềm tin: “Em không được mọi người đón nhận! Em không được mọi người chấp nhận và yêu thương em”. Mà một khi em không được mọi người đón nhận, không được mọi người yêu thương và chấp nhận bản thân em thì em sẽ đặt câu hỏi: “Tại sao vậy?” và câu trả lời như một sự tuyên bố chắc chắn mạnh mẽ từ Cúc, đó là:
– Mọi người không vui khi ở gần em
– Mà tại sao họ lại không vui?
– Tại vì em đem xui xẻo đến cho họ.
Những suy nghĩ và những lời tuyên bố này gây nên một hậu quả khó khăn về mặt cảm xúc mà Cúc phải chịu đựng, từ đó ảnh hưởng đến việc xây dựng mối quan hệ với những người xung quanh em và cho chính bản thân em.
Tác giả: TS. Lê Thị Minh Tâm, sách “Tiếp cận trị liệu Nhận thức hành vi Phối hợp lý thuyết và Thực hành”
——–
